Krakowskie Towarzystwo Przemys這we

KTP mecenasem kultury

 

Online

 
Obecnie jest 1 i 0 online.

Mo瞠sz zalogowa si lub zarejestrowa nowe konto.

Dost瘼 do informacji warunkiem sprawno軼i demokratycznej formy rz康闚, Antoni Z. Kami雟ki
.: Data publikacji 17-Cze-2007 :: Ods這n: 2168 :: Recenzja :: Drukuj aktualn stron :: Drukuj wszystko:.

Czym jest ameryka雟ki Freedom of Information Act(Akt Wolno軼i Informacji)? Nie jest o­n cz窷ci Konstytucji Stan闚 Zjednoczonych, lecz - jako u軼i郵enie postanowie Konstytucji - jest to dokument o randze konstytucyjnej. Reguluje o­n dost瘼 do bodaj najwa積iejszego dla funkcjonowania demokracji zasobu - do informacji. O wy窺zo軼i rozwi您a demokratycznych nad innymi decyduje bowiem to, i zapewniaj o­ne wi瘯sz zdolno嗆 do zbierania, przetwarzania i wykorzystania informacji. Dzi瘯i temu demokracja daje mo積o嗆 wzgl璠nie szybkiego wykrycia i skorygowania b喚dnych decyzji politycznych. G喚bsze rozwa瞠nie tej kwestii wymaga przyjrzenia si istocie ustroju demokratycznego.

Jest wiele sposob闚 ujmowania kwestii demokracji. Z這穎no嗆 problemu bierze si st康, 瞠 demokracja to nie tylko technika rz康zenia spo貫cze雟twem; jest to typ kultury 篡cia spo貫cznego, kt鏎y okre郵a wszelkie inne dziedziny tworz帷e spo貫czny porz康ek. Naturalnym uzupe軟ieniem demokratycznej formy rz康闚 jest instytucja obywatela jako autonomicznego aktora 篡cia politycznego. Sama z這穎no嗆 zagadnienie powoduje wi璚, 瞠 mo積a je rozpatrywa z r騜nych punkt闚 widzenia.

Wyr騜ni tu dwa uzupe軟iaj帷e si podej軼ia do tej kwestii: pierwsze traktuje j jako spos鏏 obrony spo貫cze雟twa przed arbitralno軼i w豉dzy; wedle drugiego, demokracja jest specyficznym mechanizmem podejmowania decyzji. Twierdz, 瞠:

  • mimo i uzupe軟iaj si o­ne, podej軼ia te maj odmienne implikacja dla rozpatrywania zwi您k闚 mi璠zy spo貫cze雟twem i pa雟twem,
  • drugie z nich daje pewne praktyczne korzy軼i, kt鏎e umykaj z pola uwagi pierwszego;
  • my郵enie o demokracji w Polsce jest zdominowane przez podej軼ie pierwsze, co niekorzystnie wp造n窸o na proces budow ustroju politycznego III RP;
  • st康 bierze si potrzeba zmiany perspektywy intelektualnej - w sferze kultury politycznej, oraz - w sferze rozwi您a instytucjonalnych - ustanowienia nowego 豉du informacyjnego.

Zacznijmy od podej軼ia pierwszego. Interesy zwi您ane z w豉dz nale膨 do najpot篹niejszych motyw闚 rz康z帷ych post瘼owaniem ludzkim. Historia ustroj闚 demokratycznych to ci庵豉 walka w豉dc闚 o rozszerzenie zakresu arbitralnych uprawnie i wysi趾i poddanych, by uchroni lub rozszerzy sw autonomi poprzez ograniczenie swobody dzia豉nia w豉dc闚. Nie jest to gra o sumie zero, albowiem w豉dza polityczna jest niezb璠nym warunkiem istnienia porz康ku spo貫cznego, czyli zaspokojenia przez ludzi podstawowych potrzeb zwi您anych tak z przetrwaniem, jak z realizacj pozytywnych warto軼i. R闚nowaga mi璠zy wzajemnymi uprawnieniami rz康z帷ych i rz康zonych osi庵ana by豉 w r騜nych punktach i w ramach r騜nych rozwi您a instytucjonalnych.

Wsp馧cze郾ie rozumiana demokracja liberalna, lub inaczej konstytucyjna, zak豉da istnienie prawa, kt鏎e ogranicza zar闚no rz康z帷ych jak i rz康zonych, ograniczenie rz康闚 wi瘯szo軼i przez gwarancje praw mniejszo軼i; podzia w豉dzy pa雟twowej na ustawodawcz, wykonawcz i s康ownicz oraz takie powi您anie ich ze sob, by zapewni這 skuteczn wzajemn kontrol i r闚nowag; wreszcie obsadzanie g堯wnych stanowisk politycznych w pa雟twie w drodze wybor闚. Ten kompromis mi璠zy wymogami skuteczno軼i w豉dzy i potrzebami ludzkiej wolno軼i ma zapewni, z jednej strony, ochron praw obywateli i odpowiedzialno嗆 rz康z帷ych przed rz康zonymi, a z drugiej, skuteczno嗆 i sprawno嗆 rz康闚. Nawet w tych warunkach mamy do czynienia z ci庵造m przetargiem: rz康z帷y d捫 do zwi瘯szenia swej w豉dzy i zmniejszenia odpowiedzialno軼i; rz康zeni - do zwi瘯szenia swych wp造w闚 na rz康y. Kiedy pa雟two demokratyczne traci wra磧iwo嗆 na potrzeby obywateli, wtedy obywatele przestaj si z nim identyfikowa i traktuj je czysto instrumentalnie - znika poczucie wsp鏊nego dobra, czyli rzeczy pospolitej.

Decyzyjne podej軼ie do demokracji nie jest, jak wspomnia貫m, alternatyw wobec podej軼ia pierwszego - jest jego uzupe軟ieniem. Oba punkty widzenia nieobce by造 my郵eniu klasyk闚 my郵i politycznej. Monteskiusz, na przyk豉d, opisa despotyzm przy pomocy metafory: "Kiedy dzicy w Luizjanie chc mie owoc, 軼inaj drzewo przy samej ziemi i zrywaj owoc. Oto rz康 despotyczny."1Abstrahuj帷 od tego, czy dzicy rzeczywi軼ie tak post瘼owali, ta metafora chwyta istotn cech w豉dzy nieograniczonej: w豉dza ta nie bierze pod uwag koszt闚 decyzji. W豉dca nieograniczony zna tylko ograniczenia naturalne: mo瞠 tak pozyskiwa owoce a do wyci璚ia wszystkich drzew owocowych.

Istota demokracji polega na tym, 瞠 stawiaj帷 ograniczenia wobec woli w豉dcy zmusza go do kalkulowania koszt闚. Jest to niezale積e od faktu, 瞠 pod terminem w豉dca kryje si tu co zupe軟ie innego ni w warunkach autokracji. W gr wchodz nie tylko koszty ekonomiczne, bo te s 豉two wyceniane przez rynek, kt鏎ym nota bene w豉dza autokratyczna nie dysponuje, lecz tak瞠 koszty nie poddaj帷e si wymiernej, zobiektywizowanej wycenie, tj. warto軼i takie, jak wolno嗆, sprawiedliwo嗆, 鈔odowisko naturalne, pi瘯no, itp. Jak spostrzeg Alexis de Tocqueville, "despotyzm inteligentny" jest czasem skuteczniejszy od demokracji, gdy idzie o osi庵ni璚ie jakiego pojedynczego celu. Ale demokracje g鏎uj nad despotyzmem zdolno軼i do jednoczesnej realizacji mnogo軼i cel闚.2

Obserwacj t potwierdzi這 wiele bada. Dawno temu psychologowie spo貫czni stwierdzili, na podstawie bada proces闚 podejmowania decyzji w ma造ch grupach, 瞠 grupy lu幡o ustrukturalizowane, o swobodnym, wielokierunkowym przep造wie informacji i koncensualnym stylu wsp馧dzia豉nia wykazuj wi瘯sz sprawno嗆 i kreatywno嗆 w podejmowaniu decyzji, ni grupy podlegaj帷e scentralizowanej kontroli. Do podobnych wniosk闚 doszli badacze organizacji. Burns i Stalker, w klasycznej pracy o zarz康zaniu i innowacji, por闚nali sposoby zarz康zania pracami nad wyprodukowaniem radaru w Niemczech hitlerowskich i Wielkiej Brytanii. W Niemczech dominowa豉 obsesja na punkcie ochrony tajemnicy i podporz康kowali sw鎩 styl zarz康zania temu kryterium. Brytyjczycy nie tracili tej kwestii z pola widzenia, ale skoncentrowali si przede wszystkim na mo磧iwie szybkim wypracowaniu jak najlepszych rozwi您a; zaanga穎wali wi璚 w prace nad radarem wszystkie istotne grupy fachowc闚 i u篡tkownik闚 organizuj帷 wzgl璠nie otwarte dyskusje nad r騜nymi propozycjami rozwi您a i ryzykuj帷 tym samym przecieki. W efekcie, nie tylko prze軼ign瘭i Niemc闚 w wytworzeniu urz康zenia i wprowadzeniu go do u篡tku wojskowego, ale te ich produkt by znacznie lepszy od produktu przeciwnika.

Niezale積ie wi璚 od innych wzgl璠闚 - tam, gdzie wa積a jest jako嗆 decyzji rozwi您ania demokratyczne daj z regu造 lepsze wyniki, ni alternatywne typy ustrojowe, bo umo磧iwiaj 豉twiejszy dost瘼 do informacji, a charakterystyczna dla nich metoda dyskursywnego dochodzenia do decyzji pozwala na lepsze opracowanie, weryfikacj i wykorzystanie informacji. Z drugiej strony, w procesie wdra瘸nia decyzji, precyzyjnie okre郵ona hierarchia i wzgl璠nie jasno zdefiniowana odpowiedzialno嗆 ma swoje wielkie zalety. Demokracja liberalna jest konstrukcj ustrojow, kt鏎a pr鏏uje powi您a w ramach jednego 豉du politycznego zalety demokracji z zaletami hierarchii. Nie zawsze jej si to udaje, ale czasem - tak. Sukces zale篡 od jako軼i projektu. Za projekt ustroju zawiera si w dokumencie zwanym Konstytucj. Podstawowym zadaniem konstytucji nie jest przede wszystkim enumeracja i gwarantowanie praw, lecz w豉軼iwe skonstruowanie porz康ku spo貫czno-politycznego.

Do podstawowych cech, u篡wanych dla charakteryzowania demokracji, nale篡 racjonalno嗆. Pocz患szy od roli obywatela, racjonalno嗆 jest atrybutem wszystkich podstawowych instytucji demokracji. Ralf Dahrendorf zauwa瘸, 瞠 obywatelstwo stanowi "... krystalizacj racjonalno軼i w roli spo貫cznej".3Parlament stwarza mo磧iwo嗆 dyskursywnego dochodzenia do strategicznych decyzji oraz zapewnia kontrol nad biurokracj pa雟twa. Wybory pozwalaj wy這ni talenty przyw鏚cze niezb璠ne dla prze豉mania tendencji inercyjnych, kt鏎e wyst瘼uj w ka盥ych warunkach.4R闚nie formalno-prawne uregulowanie dzia豉 administracji stanowi element racjonalizacji w豉dzy pa雟twowej; dzia豉nia te staj si bowiem przewidywalne, a to stwarza mo積o嗆 racjonalnej kalkulacji dzia豉 przez podmiot闚 prywatne i publiczno-prywatne.

Poj璚ie racjonalno軼i odnosi si tu do dw鏂h poziom闚 podejmowania decyzji:

  1. 鈍iadomego wyboru cel闚 i warto軼i oraz ustanawiania priorytet闚 mi璠zy nimi;
  2. metod wyboru 鈔odk闚 prowadz帷ych do realizacji cel闚.

Instytucja obywatela jest tworem specyficznej kultury politycznej, kt鏎a stawia przed jednostk, spo貫cze雟twem i przed jego instytucjonalnym otoczeniem wielkie wymagania. W por闚naniu z demokracj, dyktatury s prostackie.

Zdolno嗆 dokonywania 鈍iadomych wybor闚 osi庵a cz這wiek przez wykszta販enie, tj. osi庵ni璚ie zgeneralizowanej zdolno軼i poznawczej, oraz przez sta造 wysi貫k dla zdobycia potrzebnej informacji. Zdobycie informacji zak豉da zawsze koszt. Zasada ekonomiczno軼i wymaga, by jednostka skupia豉 si na pozyskaniu tylko tej informacji, kt鏎a dotyczy kwestii dla niej najwa積iejszych. W innych sprawach b璠zie polega na informacji, kt鏎 zdobywaj, opracowuj i dostarczaj jej wyspecjalizowane instytucje. Nale膨 do nich 鈔odki masowego przekazu, instytucje konsumenckie, firmy doradcze, a tak瞠 ludzie s逝膨cy w danym 鈔odowisku za autorytety w okre郵onych dziedzinach. Spo貫cze雟two demokratyczne jest sposobem organizacji i poziomej koordynacji wsp馧dzia豉nia w ramach spo貫cznego podzia逝 pracy.

Informacja s逝篡 nie tylko racjonalnemu podj璚iu decyzji przez wszystkich aktor闚 porz康ku demokratycznego, lecz umo磧iwia te kontrol rz康zonych nad rz康z帷ymi. W豉dza nie podporz康kowana skutecznej kontroli ulega zwyrodnieniu. Rz康z帷y nie lubi, gdy ich decyzje s dyskutowane i krytykowane, a pope軟iane przez nich b喚dy s eksponowane publicznie; nie lubi te, kiedy s豉bo軼i ich charakteru i uczynki nimi inspirowane staj si przedmiotem publicznego - a nierzadko i prokuratorskiego - zainteresowania. To jest zupe軟ie naturalna cecha ludzkiego charakteru. W warunkach jednak, kiedy rz康z帷y maj tak wielk przewag nad rz康zonymi, i mog arbitralnie ustala regu造 gry 篡cia politycznego, s豉bo軼i ludzkiego charakteru staj si s豉bo軼iami ustroju politycznego. B喚dne decyzje przedstawiane s wtedy jako przejaw "m康ro軼i genialnych m篹闚 stanu", a przest瘼stwa pope軟iane przez polityk闚 s skrz皻nie tuszowane. W tych warunkach nie spos鏏 m闚i o mechanizmach wykrywania i korekty b喚d闚.

Jak zauwa篡 ameryka雟ki politolog Martin Landau, zdolno嗆 do wykrywania i korekty b喚d闚 zapewniaj demokracji cz瘰to te jej cechy, kt鏎e s najcz窷ciej krytykowane: redundancja, duplikacja czynno軼i, pozorne ba豉ganiarstwo.5 Lecz ten pozorny nieporz康ek, zderzanie si sprzecznych koncepcji i interes闚, jest warunkiem koniecznym przejrzysto軼i 篡cia publicznego.

Zasada minimalizacji koszt闚 transakcyjnych odnosi si do dynamiki 篡cia publicznego w warunkach demokracji podobnie, jak do dynamiki gospodarczej w warunkach rynku. Jedn z g堯wnych pozycji w rachunku tych koszt闚 jest informacja. Jest to wa磬im powodem, by traktowa prawn regulacj wolno軼i dost瘼u do informacji - pomijaj帷 te wyj徠kowe dziedziny, w kt鏎ych wolno嗆 taka musi, ze wzgl璠u na bezpiecze雟two pa雟twa lub ochron d鏏r osobistych, by ograniczona - jako kwesti najwy窺zej wagi.


Prof. Antoni Z. Kami雟ki - cz這nek Zarz康u Centrum im. Adama Smitha, pracownik naukowy Instytutu Studi闚 Politycznych PAN.

1. "O duchu praw", przek豉d Tadeusz 疾le雟ki, K皻y: Wyd. Antyk, 1997, s.58.

2. "De la Democratie en Amerique", Paris: Union Generale d'Editions, 1963, s.147.

3. "Citizenship and Beyond. The Social Dynamics of an Idea", Social Research, 1974 (zima), s.677.

4. Wolfgang J. Mommsen, "The Age of Bureaucracy. Perspectives o­n the Political Sociology of Max Weber". New York: 1974, s. 91

5. Takie obserwacje znale潭 mo積a ju tak瞠 u Tocqueville'a.

.: Powr鏒 do dzia逝 NR 77, 6 MAJA 1999 R. :: Powr鏒 do spisu tekst闚 :.

4 Festiwal Muzyki Polskiej, Moskwa

 

Last Night of the Proms

 

Logowanie

 




 


Problemy z logowaniem?

Jeszcze nie masz konta?
·Zarejestruj si!


Copyright by Krakowskie Towarzystwo Przemys這we
Al. S這wackiego 64, 30-004 Krak闚
Adres do korespondencji:
ul. Basztowa 3/2, 31-134 Krak闚
tel./fax: +48 12 633 55 35, kom.: +48 508 098 800, e-mail: katepe@ktp.org.pl
PKO BP S.A. I ODDZIA KRAK紟 nr 12 1020 2892 0000 5502 0117 1560

Powered by the AutoTheme HTML Theme System
Page created in 0,035386 Seconds