Krótka historia dezinflacji
Marek Dąbrowski


Większosć z krajów Europy Środkowo-Wschodniej oraz d. ZSRR doświadczyła wysokiej inflacji lub nawet hiperinflacji w początkowym okresie transformacji. Było to spowodowane z jednej strony liberalizacją cen i ujednoliceniem kursu walutowego, z drugiej zaś trudnościami w zrównoważeniu budżetu państwa.

Skala początkowej destabilizacji była różna w poszczególnych krajach. Swoistym rekordzistą stała się Jugosławia (czyli Serbia i Czarnogóra), gdzie druga najwyższa w swiatowej historii hiperinflacja osiągnęła w styczniu 1994 r. poziom 310.000.000% miesięcznie. Trzy dalsze przypadki ewidentnej hiperinflacji zdarzyły się w Gruzji, gdzie 12-miesięczny wskaźnik wzrostu cen osiągnął we wrzesniu 1994 r. poziom 50654%, Armenii (29601% w maju 1994 r.) i Ukrainie (10155% w grudniu 1993 r.). Na drugim biegunie Węgry, Czechy i Słowacja uniknęły w ogóle trzycyfrowej inflacji. Potem jednak tempo dezinflacji nie było w tych trzech krajach imponujące. Węgry stanowią skrajny przypadek: wskaźnik 12-miesięcznej inflacji nigdy nie przekroczył 35%, ale do końca 1997 r. nie spadł nigdy poniżej 18%.

Różne tempo dezinflacji

Walka z wysoką inflacją stanowiła jeden z trzech filarów transformacji. Dwa pozostałe to liberalizacja gospodarki oraz jej prywatyzacja. Dezinflacja warunkowała też postęp w pozostałych sferach. Wiele analiz porównawczych pokazuje, że wczesna i zdecydowana polityka stabilizacyjna miała kluczowe znaczenie dla jakosci procesów prywatyzacyjnych, tworzenia korzystnego klimatu dla rozwoju nowego sektora prywatnego, przezwyciężenia transformacyjnego spadku produkcji, unikania patologii społecznych i gospodarczych oraz nadmiernego zróżnicowania sytuacji dochodowej i majątkowej.

Niestety nie wszystkie kraje chciały i mogły podjąć zdecydowaną walkę z inflacją w początkowym etapie transformacji. Polska zaczęła wdrażanie programu stabilizacyjnego już od 1.01.1990 r., Czechosłowacja rok później, Słowenia w końcu 1991 r., Albania, Estonia, Łotwa i Litwa w trakcie 1992 r., Chorwacja, Mołdowa i Kyrgyzstan w końcu 1993 r. Szereg krajów d. ZSRR oraz Rumunia i Bułgaria podejmowały próby stabilizacji po kilka razy. Rosja odniosła sukces dopiero za czwartym "podejściem" latem 1995 r., a Ukraina - rok później, przy czym okazał się o­n nietrwały (patrz niżej). Kraje kaukaskie rozpoczęły radykalną walkę z inflacją dopiero w latach 1994-1995, po przerwaniu konfliktów zbrojnych. Bułgaria podjęła kolejny program stabilizacyjny po wielkim kryzysie finansowym z przełomu 1996 i 1997 r. Rumunia tylko na bardzo krótko (w 1995 r.) zeszła z inflacją poniżej 50% rocznie. Białoruś, Uzbekistan i Turkmenistan nigdy nie prowadziły poważnej polityki antyinflacyjnej, a Tadżykistan wyraźnie obniżył inflację dopiero w drugiej połowie 1998 r.

Kraje d. ZSRR i d. Jugosławii zaczęły więc politykę stabilizacyjną później, niż kraje Europy Środkowej, co wynikało z późniejszego początku transformacji oraz trudnosci politycznych, łącznie z konfliktami zbrojnymi. Jednakże, poczynając od 1994 r. niektóre z nich zaczęły doganiać i przeganiać takich liderów transformacji, jak Polska, Czechy, Węgry, czy Słowenia. Ilustruje to porównawcza analiza MFW, obejmująca okres 1993-1997 [Disinflation in Transition: 1993-1997, The International Monetary Fund, September 4, 1998].

Porównanie to dotyczy ilości miesięcy, jaka była potrzebna poszczególnym krajom dla zejścia z poziomem inflacji poniżej kolejno 60, 30, 15 i 7,5%. Są to wskaźniki roczne, otrzymywane w wyniku przeliczenia wskaźników 3-miesięcznych. Jako datę osiągnięcia progu przyjęto miesiąc, w którym wyżej zdefiniowany wskaźnik po raz pierwszy przekroczył dany próg w dół i jeśli wynik ten utrzymał się przez następny rok. To ostatnie kryterium nie stosowało się do przypadków osiągnięcia któregoś z progów w r. 1997, ze względu na horyzont czasowy analizy.

Obniżenie inflacji do poziomu 60% zajęło 23 miesięcy w Kyrgyzstanie, 21 miesięcy na Litwie, 18 miesięcy w Polsce, Ukrainie i Estonii, 17 miesięcy w Kazachstanie, 9 miesięcy w Rosji, Mołdowie i Łotwie, 6 miesięcy w Armenii i Macedonii, 5 miesięcy w Albanii i Azerbejdżanie, 4 miesiące w Chorwacji, 3 miesiące w Gruzji, Czechach i Słowacji. Dwa ostatnie kraje, a dokładniej d. Czechosłowacja tylko przez kilka miesięcy w r. 1991 miała 12-miesięczną inflację wyższą od 60%. We wszystkich przypadkach szybkość osiągnięcia pierwszego progu liczona jest w stosunku do daty rozpoczęcia odpowiedniego programu stabilizacyjnego MFW dla danego kraju.

Osiągnięcie następnego progu (30%) zajęło Polsce 33 miesiące, Łotwie - 27 miesięcy, Litwie - 26, Kyrgyzstanowi - 24, Gruzji - 17, Kazachstanowi - 13, Armenii - 10, Mołdowie - 9, Estonii i Macedonii - 8, Rosji - 5, Słowenii i Albanii - 3, a Czechom, Słowacji, Azerbejdżanowi i Chorwacji i Ukrainie tylko 1 miesiąc od momentu przekroczenia progu 60%.

Kolejny, 15%-owy poziom inflacji został osiągnięty przez Słowenię w ciągu 27 miesięcy, Albanię i Estonię - 23 miesięcy, Polskę - 21, Mołdowę - 14, Łotwę - 12, Kazachstan i Ukrainę - 11, Azerbejdżan - 7, Macedonię - 5, Czechy, Słowację, Chorwację i Litwę - 2 i Gruzję - w 1 miesiąc od chwili przekroczenia progu 30%.

Wreszcie najniższy próg 7,5% został przekroczony do końca 1997 r. tylko przez 6 krajów. W przypadku Słowacji potrzebne było aż 46 miesięcy od chwili osiągnięcia progu 15%, Litwy - 11 miesięcy, Azerbejdżanu - 7, Macedonii - 5, Albanii - 2 miesiące. Chorwacja przekroczyła próg 7,5% w tym samym miesiącu (maju 1994 r.), co poprzedni próg 15%. Faktycznie przez szereg miesięcy 1994 r. kraj ten odnotował spadek cen.

Kumulatywny wzrost cen

Inny rodzaj porównania skali procesów inflacyjnych przedstawiony został w opracowaniu Vincenta Koena i Pauli de Masi [Prices in Transition: Ten Stylized Facts, IMF Working Paper, WP/97/158, November 1997]. Autorzy obliczyli dla każdego kraju skumulowany wzrost indeksu cen konsumpcyjnych (CPI) za okres pierwszych 5 lat transformacji. Jako daty początkowe przyjęto grudzień 1989 r. dla Chorwacji, Węgier, Macedonii, Polski i Słowenii, październik 1990 r. dla Rumunii, grudzień 1990 r. dla Bułgarii, Czech, Estonii i Łotwy, styczeń 1991 r. dla Albanii i Litwy, grudzień 1991 r. dla Rosji i pozostałych państw WNP. Najniższy kumulatywny wzrost cen został odnotowany w Czechach, gdzie wyniósł 138%. Dalsze miejsca w kolejnosci zajęły Słowacja, Węgry, Albania i Polska (1341%). Najwyższe wskaźniki odnotowały: Turkmenistan (ponad 100000 razy), Gruzja (ponad 86000 razy), Armenia, Ukraina i Tadżykistan. Absolutnym rekordzistą okazała się jednak Jugosławia, gdzie ceny wzrosły ponad 78.000.000.000.000.000.000.000 razy w ciągu zaledwie 25 miesięcy, tzn. pomiędzy styczniem 1992 r., a lutym 1994 r.

Przypadki odwrócenia trendu

Analiza porównawcza nie byłaby pełną bez odnotowania przypadków ponownego wzrostu inflacji. Wsród krajów, które osiągnęły inflację poniżej 10%, poważniejsze przypadki załamania się trendu zdarzyły się w Albanii, na przełomie 1996 i 1997 r., oraz w Armenii w 1997 r. W obu przypadkach przyczynę stanowiły wydarzenia polityczne. W r. 1998 oba kraje powróciły jednak na ścieżkę szybkiej dezinflacji. Umiarkowany i stosunkowo krótkotrwały wzrost inflacji, w wyniku skokowej dewaluacji waluty krajowej, odnotowano na Węgrzech w 1995 r., w Czechach w 1997 r. i Kyrgyzstanie w 1996 r. Niewielki przejściowy wzrost inflacji wystąpił także w r. 1997 w Słowenii i Słowacji. Kraje o najniższej inflacji - Chorwacja i Macedonia - również odnotowały pewne fluktuacje rocznego wskaźnika inflacji z tym, że pozostały o­ne w przedziale poniżej 5%.

Kolejne załamanie się trendu dezinflacyjnego przyniósł kryzys rosyjski w sierpniu 1998 r. i jego echo w szeregu krajach WNP. W wyniku dewaluacji walut narodowych 12-miesięczna inflacja wzrosła w okresie od grudnia 1997 r. do grudnia 1998 r. z 11,0 do 84,5% w Rosji, z 10,1 do 20,0% na Ukrainie, z 11,1 do 18,4% w Mołdowie, z 14,7 do 18,3% w Kyrgyzstanie i z 7,2 do 10,7% w Gruzji. W stosunku do 12-miesięcznej inflacji, notowanej latem 1998 r. (bliskiej zero w Mołdowie i ujemnej w Gruzji) wzrost cen w ostatnim kwartale 1998 r. oznacza jeszcze wyraźniejszą zmianę trendu, niż wynika to z danych rocznych. Wydaje się jednak, że w przypadku Mołdowy, Gruzji i Kyrgyzstanu istnieje szansa stosunkowo szybkiego powrotu na scieżkę dezinflacyjną, podczas gdy perspektywy Rosji i Ukrainy są znacznie bardziej problematyczne. Przyczynę załamania się trendu w wymienionych krajach WNP, a także podobnego epizodu na Węgrzech w 1995 r., stanowił chroniczny, zbyt wysoki deficyt budżetowy.

Znacznie bardziej drastyczne przypadki odwrócenia się trendu można odnotować w krajach, które nie tylko miały chroniczne problemy z równowagą finansów publicznych, ale oprócz tego prowadziły ekspansywną politykę pieniężną, wspierały nieefektywne przedsiębiorstwa i sektory gospodarki, spowolniły lub wręcz zahamowały prywatyzację i liberalizację gospodarki itp. Dotyczy to Rumunii (wzrost inflacji w latach 1996-1997), Bułgarii (1994 r., a następnie lata 1996-1997), Białorusi (poczynając od końca 1996 r.), Turkmenistanu (lata 1994-1995), Tadżykistanu (1995 i 1997 r.) oraz Uzbekistanu. Kraje te przez długi okres czasu miały problemy z trwałym zejściem do strefy umiarkowanej inflacji, tzn. poniżej 40% rocznie. W tej grupie jedynie Bułgaria wyciągnęła radykalne wnioski ze swoich niepowodzeń, wprowadzając w połowie 1997 r. mechanizm "currency board" i dokonując radykalnego dostosowania fiskalnego. W grudniu 1998 r. 12-miesięczna inflacja w tym kraju spadła do 0,9% (z poziomu 578,6% rok wczesniej).

Do końca 1998 r. jedynie Polska, Azerbejdżan, Kazachstan, Łotwa i Litwa mogą się poszczycić nieprzerwanym trendem spadku 12-miesięcznego wskaźnika inflacji na koniec roku, od momentu rozpoczęcia pierwszego programu stabilizacyjnego, choć w przypadku naszego kraju proces dezinflacji przebiegał stosunkowo powoli. Gdyby poza tym wziąć pod uwagę 12-miesięczne wskaźniki inflacji w trakcie roku, także w Polsce można odnotować kilka przypadków odwrócenia trendu (np. w styczniu i lutym 1998 r. lub w marcu br.)

Co zmienił rok 1998?

Rok 1998, poza wymienionymi pięcioma przypadkami odwrócenia trendu dezinflacyjnego i intensyfikacją wysokiej inflacji w Białorusi, przyniósł spadek inflacji we wszystkich pozostałych krajach transformujących się. Azerbejdżan i Armenia odnotowały ujemną inflację (-7,8% i -1,1%). 11 dalszych krajów odnotowały wyniki poniżej 7,5%, a więc najniższego progu w cytowanej wyżej analizie porównawczej MFW: Bułgaria (0,9%), Kazachstan (1,9%), Litwa (2,4%), Tadżykistan (2,7%), Łotwa (2,8%), Estonia (4,5%), Chorwacja (5,6%), Słowacja (5,6%), Słowenia (5,7%), Czechy (6,8%) i Macedonia (brak dokładnych danych). Polska ze wskaźnikiem 8,6% zajęła w tym rankingu dopiero 14 miejsce, prawie na równi z Albanią (8,7%).

Wydaje się, że czynnikiem, który ogromnie pomógł krajom transformującym się w dezinflacji w r. 1998, był ogromny spadek cen ropy naftowej i innych podstawowych surowców . Najbliższa przyszłość pokaże, na ile osiągnięty w r. 1998 postęp uda się utrwalić w sytuacji, gdy wygaśnie zewnętrzny impuls deflacyjny.

Autor jest Wiceprzewodniczącym Rady Fundacji CASE. Artykuł stanowi fragment większego opracowania pt. Disinflation, Monetary Policy and Fiscal Constraints. Experience of the Economies in Transition, który został opublikowany w serii Raporty CASE nr 16 w marcu 1999 r.

Tablica: Wskaźniki 12-miesięcznej inflacji w latach 1991-1998.

Kraj

1991

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

Kraje Europy Środkowo-Wschodniej

Albania

104,0

236,6

30,9

15,8

6,0

17,4

42,1

8,7

Bułgaria

338,7

79,4

63,8

121,9

32,9

310,8

578,6

0,9

Chorwacja

...

937,0

1120,5

2,4

4,6

3,7

3,8

5,6

Czechy

52,0

12,6

18,8

9,7

7,9

8,6

10,1

6,8

Macedonia

115,0

1935,0

241,8

55,0

9,0

-0,6

2,7

...

Polska

60,3

44,5

37,7

29,5

21,6

18,5

13,2

8,6

Rumunia

223,0

199,2

295,5

61,7

27,8

56,9

151,6

43,8

Słowacja

58,3

9,1

25,0

11,7

7,2

5,4

6,4

5,6

Słowenia

247,0

88,2

22,9

18,3

8,6

8,8

9,4

5,7

Węgry

32,0

24,7

21,1

21,2

28,3

19,8

18,4

10,3

Kraje d. ZSRR

Armenia

...

1241,2

10896,1

1884,5

32,1

5,8

22,0

-1,1

Azerbejdżan

...

...

1293,8

1788,0

84,5

6,7

0,4

-7,8

Białorus

...

1557,8

1994,0

1957,0

244,2

39,1

63,4

181,7

Estonia

...

942,2

35,7

41,6

28,8

15,0

12,5

4,5

Gruzja

...

1178,5

7484,1

6473,0

57,4

13,7

7,2

10,7

Kazachstan

...

2962,8

2169,1

1160,3

60,4

28,6

11,3

1,9

Kyrgyzstan

...

1257,0

766,9

95,7

32,0

34,9

14,7

18,3

Litwa

...

1162,5

188,8

45,0

35,5

13,1

8,5

2,4

Łotwa

...

958,2

34,8

26,2

23,3

13,2

7,0

2,8

Mołdowa

...

2198,4

836,0

116,0

23,8

15,1

11,1

18,4

Rosja

...

2321,6

841,6

202,7

131,4

21,8

11,0

84,5

Tadżykistan

...

...

7343,7

1,1

2133,3

40,5

163,6

2,7

Turkmenistan

...

...

...

1328,5

1261,5

445,9

21,8

19,8

Ukraina

...

2001,0

10155,0

401,1

181,4

39,7

10,1

20,0

Uzbekistan

...

910,0

884,8

1281,4

116,9

64,4

50,0

26,0

Źródło: dane MFW, EBRD i PlanEcon



2007 ©  Krakowskie Towarzystwo Przemysłowe
http://www.ktp.org.pl/