Granice państwa, granice wolności
Antoni Podolski


W amerykańskiej tradycji politycznej brak - typowego m. in. dla naszych, tragicznych polskich doświadczeń, przeciwstawienia obywatel-państwo. Po prostu państwo jest pojmowane jako dobrowolny twór wolnych obywateli, stąd w rozwiązaniach amerykańskich mniej jest również typowej dla Europy tajemniczości, zakazów, więcej wiary w odpowiedzialność obywateli, więcej jawności, nawet jeśli prowadzi to - jak to jesteśmy świadkami ostatnio - do "otwartego prania prezydenckich brudów".

Także jeśli chodzi o kwestię ochrony tajemnic, tak państwowych jak i gospodarczych, Amerykanie poszli inną drogą niż Europa. W USA nie ma na przykład ustawy o tajemnicy państwowej - jest za to pochodząca z 1966 roku Ustawa o Wolności Informacji - Freedom of Information Act - w skrócie FOIA. W jej efekcie obywatel ma prawo do informacji na temat funkcjonowania państwa z wyłączeniem 9 sfer związanych generalnie z bezpieczeństwem narodowym, tajemnicą obrotu gospodarczego oraz prywatnością innych obywateli. Kwestię ochrony informacji związanych z bezpieczeństwem narodowym (najbardziej adekwatny moim zdaniem polski odpowiednik amerykańskiego pojęcia national security) delegowano ustawowo do prerogatyw prezydenta, który specjalnym dekretem określa zakres i zasady ochrony tejże tajemnicy. Wszystkie informacje nie objęte zakazem muszą być udostępnione obywatelom. Szczególnie zwraca uwagę zasada odpowiedzialności urzędników nie tylko za ujawnienie informacji objętych tajemnicą ale i za nieujawnienie pod pretekstem tajności informacji w rzeczywistości nią nie objętych (jawnych). Do ochrony tajemnicy zobowiązani są tylko jej posiadacze - tj. urzędnicy, zasada ta nie obowiązuje jednak osób postronnych, np. dziennikarzy.

Generalnie w rozwiązaniu amerykańskim przyjęto zasadę dużej samodzielności, ale i odpowiedzialności, poszczególnych segmentów administracji w dziedzinie klasyfikacji informacji i ochrony tajemnicy. Jednak obok kwestii zasad ujawniania obywatelom informacji wytworzonych przez organy państwowe powstaje problem ujawniania informacji jedynie zgromadzonych przez administrację. Skoro w regulacjach FOIA ustawodawca zastrzegł ochronę wspomnianych 9 dziedzin przed dociekliwością niepowołanych do tego podmiotów, to można uważać, iż agendy rządowe muszą stać na straży przestrzegania tych przepisów, a więc także na straży danych przekazanych państwowym agendom przez obywateli i podmioty gospodarcze. Dlatego ujawnieniu w ramach przepisów FOIA nie podlegają tajemnice handlowe oraz uprzywilejowane lub poufne informacje gospodarcze i finansowe uzyskane od osób fizycznych i prawnych. Szczególne zagrożenie może także budzić kwestia ewentualnych rozbieżności w ocenach stopnia poufności danych gospodarczych przekazanych organom państwa przez podmioty prywatne. Błędne ujawnienie danych mających duże znaczenie dla sytuacji rynkowej danej firmy może narazić ją na ogromne straty, rząd zaś na wypłatę wysokiego odszkodowania. Dlatego stosowne rozporządzenie prezydenta USA z 1987 roku nałożyło na agendy rządowe obowiązek wypracowania wewnętrznych procedur powiadamiania dostarczycieli poufnych informacji gospodarczych o możliwości ich ujawnienia zgodnie z przepisami FOIA.

Skonkretyzowanie tych zagadnień w kierunku gwarantującym obywatelom i firmom bezpieczeństwo przekazywanych przez nie agendom rządowym informacji było konieczne dla sprawnego funkcjonowania amerykańskiego systemu finansowego, podatkowego, szerzej amerykańskiej gospodarki. Obywatel, przedsiębiorca, muszą mieć pewność, iż mające często wymierną wartość finansową dane jakie udostępniają państwu nie zostaną - choćby w ramach najbardziej szczytnych zasad - ujawnione potencjalnej konkurencji. Funkcjonowanie FOIA - jednej z podstawowych ustaw gwarantujących wolności obywatelskie w USA - nie mogło bowiem stwarzać zagrożenia dla innych wolności - w tym wypadku gospodarczych.

Kolejnym zagrożeniem związanym z problematyką wolnego dostępu do informacji jest paradoksalnie rozwój nowych technik przekazu danych. Obecnie jednak pojawiły się nowe nośniki informacji, których obecność stawia fundamentalne pytania związane z wolnością obywateli jak i granicami uprawnień organów państwowych w tym zakresie. Rozwój informatyki, sieci komputerowych, zwłaszcza Internetu, z jednej strony niezwykle upowszechnił możliwość dostępu obywateli do informacji, z drugiej wystawił zarówno ich samych, jak i organy państwowe czy też organizacje gospodarcze na ryzyko nieuprawnionej ingerencji ze strony tak zagranicznych wywiadów, jak i zorganizowanych grup przestępczych czy terrorystów. Nowelizacja FOIA z 1996 roku wprowadziła na agendy rządowe obowiązek automatycznego wprowadzania do otwartych serwerów wszelkich informacji dostępnych z mocy ustawy a wytworzonych po 1 listopada 1996. W przypadku braku fizycznego oddzielenia takich otwartych serwerów od reszty zasobów danej agendy lub braku odpowiednich zabezpieczeń, może to stanowić świetną drogę nielegalnego dostępu nie tylko do tajemnic państwowych, ale także danych osobowych czy gospodarczych powierzonych państwu.

Obustronne gwarancje zawarte w FOIA i uzupełniających ją aktach prawnych - tzn. wolność dostępu obywateli do informacji, jak i gwarancje ze strony państwa, iż nikt niepowołany nie zdobędzie wiedzy o obywatelach będących w posiadaniu władz, stają się bardzo problematyczne w dobie globalnych sieci informatycznych i rozwiniętej przestępczości komputerowej. Dotychczasowe zabezpieczenia banków danych będących tak w dyspozycji państwa, jak i np. banków, towarzystw ubezpieczeniowych czy zwykłych firm, okazują się niewystarczające wobec komputerowych hackerów. Powstaje pytanie, jak daleko może posunąć się ingerencja państwa w informatykę, ingerencja motywowana koniecznością ochrony bezpieczeństwa narodowego, czyli tak instytucji państwowych, jak i praw obywateli, by informatyka, sieci komputerowe - wynalazek który miał "odpaństwowić" informację nie stał się narzędziem totalnej inwigilacji i kontroli obywateli przez państwo lub by nie posłużył przestępcom lub wrogom zewnętrznym państwa.



2007 ©  Krakowskie Towarzystwo Przemysłowe
http://www.ktp.org.pl/